Dwudziestolecie Międzywojenne
 

         Dwudziestolecie międzywojenne to okres między pierwszą a drugą wojną światową (1918 – 1939). W tym czasie Polska odzyskała niepodległość na skutek klęski i osłabienia zaborców – wewnętrznych przemian polityczno – społecznych w Rosji (rewolucja 1917r) i Austrii (rozpad Austro – Węgier – jesień 1918r) oraz demilitaryzacji Niemiec po Pierwszej Wojnie Światowej.

Kształtowanie się Państwa

         Zapowiedzi i podstawy kształtowania się Państwa Polskiego istniały już przed zakończeniem I wojny światowej. 5 listopada 1916r cesarz niemiecki i cesarz austriacki wydali manifest, zwany aktem 5 listopada, który zapowiadał (niestety dość niejasno) wskrzeszenie Królestwa Polskiego na zdobytych ziemiach zaboru rosyjskiego, ale nie wspominał nic o granicach. Wtedy aliantów zaniepokoił fakt, że armia polska może powstać przy boku państw centralnych i naciskały Rosję by zaoferowała Polakom lepsze niż Państwa Centralne warunki. W ten sposób sprawa Polski wróciła na arenę międzynarodową. W 1917r w sierpniu powstał Komitet Narodowy Polski z inicjatywy Romana Dmowskiego. We wrześniu tego roku powołano trzyosobową Radę Regencyjną, która miała sprawować władzę nad Królestwem Polskim. Rada niestety całkowicie uległa Niemcom. W styczniu 1918r prezydent Wilson wygłosił 14 – punktowe orędzie, gdzie punkt trzynasty przewidywał utworzenie niepodległej Polski.

         W końcu października Polacy opanowali Kraków, a później całą Galicję wschodnią, wybuchły walki z Ukraińcami. 7 listopada w Lublinie powstał Tymczasowy Rząd Republiki Polskiej, premierem został Ignacy Daszyński. Ogłosił on powstanie Państwa Polskiego zapowiedział reformy. 10 listopada przybył z Niemiec do Warszawy Józef Piłsudski, którego popierała lewica, a endecja i Rada Regencyjna uznała go za jedynego człowieka mogącego powstrzymać rewolucję. Wkrótce Piłsudski otrzymał całą władzę w państwie i uprawnienia dyktatorskie. 11 listopada 1918r Warszawa była wolna, a data ta jest uznawany za dzień odzyskania niepodległości. W lutym 1919r Sejm Ustawodawczy uchwalił małą konstytucję, na mocy której, sejm stał się naczelnym organem władzy, a Piłsudski Naczelnikiem Państwa.

Granice Państwa

         W 1918r istniały dwie koncepcje granic: federacyjna – Piłsudskiego, która zapowiadała powstanie bloku niepodległych państw od Litwy po Ukrainę oraz inkorporacyjna – Dmowskiego, która zapowiadała Polskę większą niż sprzed zaborów. 27 grudnia 1918r wybuchło przeciw Niemcom powstanie Wielkopolskie. Uczestnicy zajęli znaczne tereny, ale powstaniu zagroziła klęska. Dzięki interwencji Francji zawarto korzystny dla Polaków rozejm, na mocy którego zdobyte tereny przeszły pod kontrolę Polski, a o ich przyszłości miała decydować konferencja paryska. Jej postanowienia nie były niestety korzystne: wprawdzie Polska otrzymywała wyzwolone obszary i Pomorze Gdańskie, ale nie otrzymała Gdańska, natomiast o Górnym Śląsku Warmii i Mazurach miały decydować plebiscyty.

         1 listopada 1918 między Polakami a Ukraińcami wybuchły walki o Lwów. Brały w nich udział m.in. „orlęta lwowskie” – uczniowie lwowskich szkół. Po trzech tygodniach walk, miasto zajęli Polacy. W początkach 1919r Armia Czerwona zdobyła Mińsk i Wilno i ogłosiła powstanie Litewsko – Białoruskiej Republiki Rad. Następnym krokiem miało być opanowanie Polski. W lutym doszło do pierwszych starć. W 1920r Piłsudski zawarł sojusz z dowódcą ukraińskim Semenem Petlurą. Polska uznała niepodległość Ukrainy, w zamian za Galicję wschodnią. W początkach maja wojska polskie zajęły bez walki Kijów. Rok później ruszyła radziecka ofensywa. W lipcu 1920r skapitulowało Wilno, Grodno i Białystok, w którym polscy komuniści założyli komitet rewolucyjny i zapowiedzieli utworzenie polskiej republiki rad. Nastąpiła szybka mobilizacja. Niestety w pierwszej połowie sierpnia bolszewicy dotarli pod Warszawę. W dniu 6 sierpnia Piłsudski zdecydował się na niezwykle ryzykowny atak znad Wieprza. To znaczyło być albo nie być dla Polski. Walki trwały do 15 sierpnia, i bolszewicy Warszawy nie zdobyli. 17 sierpnia Rosjanie rozpoczęli odwrót, który przekształcił się w chaotyczną ucieczkę. Pod koniec września doszło do zwycięstwa nad Niemnem. W październiku zawarto rozejm, a w marcu 1921r podpisano pokój ryski.

„Bunt” Żeligowskiego

         Natenczas koncepcja federacyjna legła w gruzach, ponieważ Ukraina i Białoruś zostały podzielone między Polskę a ZSRR. Piłsudski liczył jedynie na utworzenie sfederowanej z Polską Litwy, ale nie ryzykował wojny, obawiając się reakcji międzynarodowej. Upozorował więc bunt generała Żeligowskiego, który rzekomo samowolnie zajął Wilno i ogłosił powstanie Litwy Środkowej, która istniała do 1922r, kiedy połączono ją z Polską.

Obszary plebiscytowe

         W 1919r wojska czeskie wkroczyły na Zaolzie. Polska, zajęta walkami na Ukrainie zgodziła się na rozejm. W 1920r ententa przyznała Zaolzie Czechosłowacji. W lipcu 1920r odbył się plebiscyt na Warmii i Mazurach. Za przynależnością do Polski głosowało tylko 3,5% mieszkańców, toteż otrzymała ona jedynie niewielką część spornych ziem. W sierpniu 1919r po masakrze górników w jednej z kopalń, wybuchło pierwsze Powstanie Śląskie. W 1920r wybuchło drugie Powstanie Śląskie w odpowiedzi na terror niemieckich bojówek. Walki trwały krótko, ale zapewniły Polsce ochronę Alianckiej Komisji Międzysojuszniczej. Plebiscyt odbył się 20 marca 1919r. Gdy wyniki okazały się niekorzystne, w nocy z 2 na 3 maja 1921r wybuchło Trzecie Powstanie Śląskie. Wtedy ententa przyznała Polsce 29% spornego obszaru, z większością zakładów przemysłowych.

Rzeczpospolita Polska

         W dniu 17 marca 1921r uchwalono Konstytucję Rzeczpospolitej Polskiej. Na jej mocy Polska stała się prawnie demokratyczną republiką o równouprawnieniu wszystkich obywateli bez względu na pochodzenie czy religię, istnieje wolność słowa i zrzeszania. Państwo zobowiązuje się do opieki socjalnej nad obywatelami.

         W latach 1923 – 1926 Polskę spotkały niepowodzenia wewnętrzne i zewnętrzne – hiperinflacja, gwałtowny wzrost bezrobocia, upadek rządu Grabskiego, układ w Locarno i wojna celna z Niemcami. Za te upadki winiono polityków. 12 maja 1926r marszałek Józef Piłsudski dokonał przewrotu majowego. Walki trwały trzy dni i doprowadziły do poddania się do dymisji prezydenta Stanisława Wojciechowskiego i premiera Wincentego Witosa. Zginęło 379 osób. Ustrój demokratyczny obalono, wprowadzono rządy sanacji. Prezydentem został Ignacy Mościcki. W latach 1926 – 1929 nastąpiło w Polsce ożywienie gospodarcze. W 1928r Piłsudski utworzył własne ugrupowanie – BBWR (Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem). W 1929r Centrum i Lewica utworzyły Centrolew. Od tego roku zaczęły powstawać rządy „pułkowników”, które prowadziły walkę z przeciwnikami. W 1930r rozwiązano parlament i aresztowano członków opozycji. Dziesięciu z nich skazano w procesie brzeskim. W wyborach 1930 sanacja popełniła wiele nadużyć – po zwycięstwie BBWR – u ograniczono swobody obywatelskie. Od 1929r do 1935r nastąpił wielki kryzys. W 1932r zawarto pakt o nieagresji z ZSRR, a w 1934r z Niemcami. W 1935r uchwalono Konstytucję Kwietniową, która wprowadziła silną władzę prezydencką. Ministrem skarbu i wicepremierem został Eugeniusz Kwiatkowski, który był zwolennikiem rozwoju przemysłu. Głównymi inwestycjami były: port gdyński z miastem Gdynią oraz COP. W tym samym roku umarł Józef Piłsudski; Po jego śmierci obóz sanacyjny rozpadł się na rywalizujące ze sobą grupy. Do 1939r politykę wewnętrzną prowadzili stronnicy marszałka Rydza – Śmigłego, a politykę gospodarczą – grupa „zamkowa” Mościckiego. Ministrem spraw zagranicznych był Józef Beck.

Podsumowanie

         Ogólnie biorąc, dwudziestolecie międzywojenne to okres prób odbudowy państwa zniszczonego po zaborach i pierwszej wojnie światowej. Próbowano zredukować różnice rozwoju gospodarczego na terenach poszczególnych zaborów. Polacy wreszcie dostali to czego chcieli – niepodległej Polski, mogli bez ograniczeń czytać polską literaturę, używać Polszczyzny. Jednocześnie jest to okres walk o władzę.

         Nie można jednoznacznie powiedzieć czy był to okres pozytywny czy negatywny, gdyż zdarzały się zarówno sukcesy jak i niepowodzenia. Istniał okres ożywienia gospodarczego (1926 – 1929), ale nastąpił też wielki kryzys (1929 – 1935).