|
Romanizm
objął Europę w XI i XII
w. Budowle romańskie z zewnątrz charakteryzują portale z
kolumienkami, małe galeryjki lub płytkie arkady oraz długie występy
murów, wewnątrz kolebkowe lub krzyżowe sklepienia, niewielkie okna
zamknięte półokrągłym łukiem. Przykładem są: opactwo w Paray-le
Monial (1050), katedra w Durham (1133), katedra w Pizzie (XI w.) czy
Krypta św. Leonarda w katedrze krakowskiej (1100).
Formy stylu romańskiego
wytworzyły się na terenie dzisiejszej Francji i Włoch, a później
przeniknęły do całej Europy, w tym i do Polski. Proces wykształcenia
się ostatecznej formy stylu przebiegał w różnych krajach rozmaicie,
a charakter obronny wyraˇnie wpłynął na ukształtowanie bryły , jej
otworów i wież. Początkowo wznoszono kościoły jednonawowe, podłużne,
następnie trójnawowe bazylikowe, o masywnych i surowych ścianach z
kamienia wapiennego, piaskowca lub granitu. Gdy wykorzystywano cegłę
była ona układana w sposób dwa wózki i główka. Kościół często
posiadał dwie wieże, mające służyć do celów obronnych. Cechą
charakterystyczną był fryz arkadowy, czyli poziomy, ozdobny pas
składający się z szeregu małych arkad, biegnący pod okapem
frontowych elewacji. Wejścia główne ozdabiano budując portale.
Zarówno portale jak i kolumny wewnątrz budynków były bogato zdobione
płaskorzeźbami. Nad portalem spotyka się często małe okno koliste -
rozetę. Okna były bardzo małe, czasami ozdabiane witrażami.
1. Detale
Architektoniczne
Okna Stosuje się małe ,
półkoliste przesklepione o rozglifionych ościeżach . W wyższych
partiach murów stosuje się okna a dwudzielne. – biforia lub
trójdzielne triforia . Okna okrągłe nazywa się rozetami Architekturę
Romańską datujemy od końca X w. Do XII w. Materiałem budowlanym
był kamień , palny, łupany, ciosany. Używano zaprawy wapiennej lub
glinianej . Dachy niezbyt strome kryto łupkiem, dachówką ceramiczną
lub blachą ołowianą. Szkło stosowano w postaci gomółek łączonych
ołowiem
Sklepienia Romańskie : Kolebkowe
, Łęki (gurt)
Drzwi są zdobione portalami
schodkowymi uchodzącymi uskokami w głąb muru i baldachimowymi ,
wychodzącymi przed lico od muru. Półkolista przestrzeń po między
nadprożami, a archiwaltą portalu, nazywa się tympanonem Okna :
stosowane małe, pułkoliście przesklepione o rozglifionych
ościeżach. W wyższych partiach murów stosowane okna dwudzielne –
biforia lub trójdzielne triforia. Okrągłe okna Rozety .
W Średniowieczu kościoły są
orientowane tz. że mają prezbiterium od strony wschodniej
System Wiązany : każdemu kwadratowi
sklepienia nawy środkowej (główne) odpowiadają po 2 kwadraty
sklepień naw bocznych. 2. Architektura Romańska w Europie :
-
Katedra Le Mans – I poł.
XII w. Jest to kościół orientowany trójnawowy , bazylikowy , o
sklepieniach w układzie wiązanym. Ma piecioprzęsłowy transept ,
prezbiterium otoczone, ambitem (przejściem) z wieńcem kaplic .
-
Klasztor w Cluny – XII w
, kosćiół orientowany, bazylikowy, o trójnawowym przedsionkiem (
kruchtą) , pięcionawowym korpusem zachodnim , dwoma transeptami,
prezbiterium z obejciem (Ambitem) całość otacza wieniec kaplic
(apsyd) . Zburzony w czasie wlk. Reewolucji Francuskiej .
3. Rotundy i palentia
Palentium - Jest to romańska
siedziba możnowładców zawierająca obiekt mieszkalny , dziedziniec
z pomieszczeniami gospod oraz kaplica
Rotunda NMP koniec Xw, Część
centralna , otoczona czterema symetrycznymi rozmieszczonymi
apsydami i piąta niesymetryczna , zawierała schody na emporę lub
zakrystię ,budowana z łupka , w sklepieniu okna widać
nieporadność budowlaną
Rotunda Zamkowa w Cieszynie z
I poł. XI w wykonana z kostki wapiennej , orientowana, z apsydą
ołtarzową, w Części zachodniej znajduje się empora możnowładcza ,
Wejście na Emporę w grubości muru .
Rotunda w strzelnie II poł.
XII w zkostki granitowej , wejście przez wieże , część nawowa
jest rotundą ,prezbiterium na rzucie kwadrata
Kościół św. Andrzeja IV ćw XI w.
W Krakowie : Od zachodu ma 2 wieże kwadratów e jedno przęsło
nawy głównej z nawami bocznymi w układzie bazylikowym ,
transept oraz prezbiterium zakończono apsydą , Nad nawami
bocznymi i między węzłami znajdują się empory. Kościół orientowany
. Wykonany z kostki wapiennej , naroża i detal z piaskowca . W
górnych partiach wież znajdują się biforia
Inowłódź – koniec XI w . –
Kościół jednonawowy z empora zachodnią , orientowany . Od strony
zachodniej ma emporę spartą na jednej kolumnie i dwóch przęsłach
, sklepienia krzyżowe , otwarte triforiami na nawę . Schody na
emporę w wieży w górnej partii wieży
Tum pod Łęcznicą – połowa XII w - Kś trójnawowy,
kryty stropem (katedra) , układ bazylikowy z emporami , , nad
nawami bocznymi , dwuprezbiterialny , ma dwie wysokie kwadratowe
wieże i dwie okrągłe niskie wieże , pod jednym prezbiterium
krypta, kś bez transeptu
ARCHITEKTURA ROMAŃSKA
Pod wpływem oddziaływania
pozostałości kulturowych świata starożytnego, wpływów renesansu
karolińskiego i dalekiej, ale konsekwentnie rozwijającej się
architektury bizantyjskiej, w połączeniu z pierwiastkami ludowymi
północy Europy ukształtował się we Francji nowy styl w architekturze
zwany romańskim.
Rozwój romanizmu reprezentuje przede wszystkim architektura
sakralna. Oprócz drewna, które stosowano również jako szkielet
wypełniony cegłą, podstawowym materiałem budowlanym jest kamień.
Używało się go w różnych formach : naturalnych otoczaków, ociosanych
głazów, kostek ciosowych. Wystrój zewnętrzny tej architektury
charakteryzuje przede wszystkim duża powściągliwość formy.
Mury budowli wznoszono z kamienia wapiennego, piaskowca lub granitu.
Jednym z decydujących elementów kształtowania się sylwetki budowli
sakralnej jest wieża. Najczęściej wznosi się nad pierwszymi
przęsłami naw bocznych przy wejściu, a także przy absydzie z jednej
lub dwóch stron. Sposoby przykrycia : sklepienie kolebkowe,
sklepienie krzyżowe, strop pułapowy.
Przykłady
-
Kościół i Klasztor Cystersów w Wąchocku
-
Kościół Kolegiacki św. Piotra i Pawła w Kruszwicy
-
Kościół św. Mikołaja w Wysocicach
-
Kościół św. Andrzeja w Krakowie
STYL ROMAŃSKI
Romańska sztuka, styl w sztukach
plastycznych rozwijający się w XI-XII w. w Europie (dzięki wyprawom
krzyżowym zaznaczył też swą obecność na Bliskim Wschodzie) jako
pierwszy powszechny kierunek sztuki średniowiecznej. Miał charakter
głównie sakralny, a jego dokonania wiązały się przede wszystkim z
działalnością zakonów, zwłaszcza benedyktynów i cystersów.
Sztuka romańska nawiązywała do sztuki poźnoantycznej (antyk),
zapożyczając od niej poszczególne elementy (np. architektoniczne),
lecz jej nie naśladowała. Była odbiciem ścisłej hierarchizacji
stosunków społecznych i surowości w ujmowaniu spraw religii. Do jej
upowszechnienia przyczynił się Kościół, jednoczący kulturowo narody
ówczesnej Europy, i wzrost znaczenia władzy papieskiej.
ARCHITEKTURA
Architektura romańska operowała
zrytmizowaną, wymierną przestrzenią dzięki zastosowaniu przęseł w
budowlach stanowiących zespół geometrycznych brył wznoszonych z
kamiennych ciosów. Najważniejszymi typami budowli były kościoły
zakonne i pielgrzymkowe o geometrycznych, surowych formach,
wieloczłonowe i zwarte.
W rzutach stosowano formy centralne (okrągłe i wieloboczne) oraz
plan krzyża łacińskiego w typie poantycznej bazyliki z kryptą pod
chórem, z jednym lub trzema portalami flankowanymi dwiema wieżami w
części zachodniej, niekiedy też z parą wież na ramionach transeptu i
wieżą na skrzyżowaniu naw.
W części wschodniej wznoszono 3, 5 lub 7 apsyd (typ benedyktyński)
albo wieniec kaplic promienistych (kościoły pielgrzymkowe). Pod
koniec XI w. rozwinięto różne systemy sklepienne tworzące grupy
regionalne - sklepienia kolebkowe dominowały we Francji i w
Hiszpanii, krzyżowo-żebrowe w Niemczech, kopułowe w
południowo-zachodniej Francji, żebrowe we Włoszech. Oprócz sklepień
i przęseł stosowanych w systemie wiązanym, do głównych elementów
romańskiego wnętrza należały filary, arkady, empory, biforia i
triforia.
RZEŹBA
Rzeźba romańska była przede wszystkim rzeźbą architektoniczną,
wypełniała portale i tympanony, pokrywała głowice kolumn, trzony
filarów oraz węgary. Prezentowała w prostej, ornamentalnej lub
znakowej formie logiczne przesłanie dostępne dla ogółu wiernych.
Przemawiała do nich wyrazistą, ostro zarysowaną i ekspresyjną formą,
która odznaczała się hieratycznością przedstawień i
charakterystycznymi, wydłużonymi proporcjami. Tematów dostarczał
Stary i Nowy Testament oraz żywoty świętych. W ornamencie dominowała
plecionka, częste były również motywy zwierzęce i roślinne
symbolizujące m.in. walkę dobra
ze złem.
Malarstwo Romańskie malarstwo ścienne było również związane z
architekturą - tworzyło wielkie kompozycje wypełniające apsydy
bazylik i pokrywające ich sklepienia, płaskie i linearne, o
ograniczonej skali barw (ochra żółta i czerwona, zieleń i błękit). W
skryptoriach klasztornych Anglii, Francji, Niemiec i Austrii
uprawiano malarstwo miniaturowe.
Malarstwo tablicowe rozkwitło w XIII w. we Włoszech (retabula).
Kwitło też witrażownictwo, ewoluując od wyobrażeń świętych
wypełniających całe okna do małych scen w kwaterach. Snycerstwo
dostarczało krucyfiksów i posągów Marii z Dzieciątkiem, złotnictwo
zaś krzyży, relikwiarzy i naczyń liturgicznych (na tym polu
wyróżniała się Nadrenia).
Sztuka romańska rozwinęła się najpełniej we Francji, w obrębie jej
szkół regionalnych działających na terenie Burgundii (Cluny, Autun,
Vézelay), Owernii, Langwedocji, Prowansji, Poitou i Périgord, Île de
France, Normandii. We Włoszech głównymi ośrodkami sztuki romańskiej
były: Piza, Modena, Werona, Parma. W Hiszpanii: Santiago de
Compostela, Zamora, Salamanca, León. W Niemczech: Trewir, Spira,
Moguncja, Wormacja, Kolonia.
W Polsce sztukę romańską reprezentują np.: pierwsze katedry w
Gnieźnie (1000), Płocku (1126-1141), Poznaniu (1050-1079), Krakowie
(poświęcenie 1142), Wrocławiu (1149-1169), kolegiaty w Opatowie (ok.
połowy XII w.), Tumie (ok. 1140-1161), Kruszwicy (1120-1140),
klasztor w Tyńcu (2. połowy XI w.), kościół grodowy w Inowłodzu
(1086).
Ważnym zabytkami polskiej sztuki romańskiej są również Drzwi
Gnieźnieńskie (ok. 1170), pokryte płaskorzeźbami kolumny kościoła
Św. Trójcy w Strzelnie (po 1175), portal i (częściowo) polichromia w
kościele NMP w Czerwińsku nad Wisłą (XII w.).
Informacje
ogólne
Romańska sztuka,
styl w sztukach plastycznych rozwijający się w XI-XII w. w Europie
(dzięki wyprawom krzyżowym zaznaczył też swą obecność na Bliskim
Wschodzie) jako pierwszy powszechny kierunek sztuki średniowiecznej.
Miał charakter głównie sakralny, a jego dokonania wiązały się przede
wszystkim z działalnością zakonów, zwłaszcza benedyktynów
i cystersów.
Sztuka romańska
nawiązywała do sztuki poźnoantycznej (antyk), zapożyczając od niej
poszczególne elementy (np. architektoniczne), lecz jej nie
naśladowała. Była odbiciem ścisłej hierarchizacji stosunków
społecznych i surowości w ujmowaniu spraw religii. Do jej
upowszechnienia przyczynił się Kościół, jednoczący kulturowo narody
ówczesnej Europy, i wzrost znaczenia władzy papieskiej.
Architektura
Architektura romańska operowała zrytmizowaną,
wymierną przestrzenią dzięki zastosowaniu przęseł w budowlach
stanowiących zespół geometrycznych brył wznoszonych z kamiennych
ciosów. Najważniejszymi typami budowli były kościoły zakonne
i pielgrzymkowe o geometrycznych, surowych formach, wieloczłonowe
i zwarte.
W rzutach stosowano formy
centralne (okrągłe i wieloboczne) oraz plan krzyża łacińskiego
w typie poantycznej bazyliki z kryptą pod chórem, z jednym lub
trzema portalami flankowanymi dwiema wieżami w części zachodniej,
niekiedy też z parą wież na ramionach transeptu i wieżą na
skrzyżowaniu naw.
Rodzaje sklepień
W części wschodniej
wznoszono 3, 5 lub 7 apsyd (typ benedyktyński) albo wieniec kaplic
promienistych (kościoły pielgrzymkowe). Pod koniec XI w. rozwinięto
różne systemy sklepienne tworzące grupy regionalne - sklepienia
kolebkowe dominowały we Francji i w Hiszpanii, krzyżowo-żebrowe
w Niemczech, kopułowe w południowo-zachodniej Francji, żebrowe we
Włoszech. Oprócz sklepień i przęseł stosowanych w systemie wiązanym,
do głównych elementów romańskiego wnętrza należały filary, arkady,
empory, biforia i triforia.
Rzeźba
Tympanon z kaplicy Vera
Cruz w Segowii
Rzeźba romańska była
przede wszystkim rzeźbą architektoniczną, wypełniała portale i tympanony,
pokrywała głowice kolumn, trzony filarów oraz węgary. Prezentowała
w prostej, ornamentalnej lub znakowej formie logiczne przesłanie
dostępne dla ogółu wiernych. Przemawiała do nich wyrazistą, ostro
zarysowaną i ekspresyjną formą, która odznaczała się hieratycznością
przedstawień i charakterystycznymi, wydłużonymi proporcjami. Tematów
dostarczał Stary i Nowy Testament oraz żywoty świętych. W ornamencie
dominowała plecionka, częste były również motywy zwierzęce
i roślinne symbolizujące m.in. walkę dobra ze złem.
Relief na chrzcielnicy w
katedrze San Giovanni, Werona
Malarstwo
Romańskie malarstwo
ścienne było również związane z architekturą - tworzyło wielkie
kompozycje wypełniające apsydy bazylik i pokrywające ich sklepienia,
płaskie i linearne, o ograniczonej skali barw (ochra żółta
i czerwona, zieleń i błękit). W skryptoriach klasztornych Anglii,
Francji, Niemiec i Austrii uprawiano malarstwo miniaturowe.
Malarstwo tablicowe
rozkwitło w XIII w. we Włoszech (retabula). Kwitło też
witrażownictwo, ewoluując od wyobrażeń świętych wypełniających całe
okna do małych scen w kwaterach. Snycerstwo dostarczało krucyfiksów
i posągów Marii z Dzieciątkiem, złotnictwo zaś krzyży, relikwiarzy
i naczyń liturgicznych (na tym polu wyróżniała się Nadrenia).
Sztuka romańska rozwinęła
się najpełniej we Francji, w obrębie jej szkół regionalnych
działających na terenie Burgundii (Cluny, Autun, Vézelay), Owernii,
Langwedocji, Prowansji, Poitou i Périgord, Île de France, Normandii.
We Włoszech głównymi ośrodkami sztuki romańskiej były: Piza, Modena,
Werona, Parma. W Hiszpanii: Santiago de Compostela, Zamora,
Salamanca, León. W Niemczech: Trewir, Spira, Moguncja, Wormacja,
Kolonia.
W Polsce sztukę romańską
reprezentują np.: pierwsze katedry w Gnieźnie (1000), Płocku
(1126-1141), Poznaniu (1050-1079), Krakowie (poświęcenie 1142),
Wrocławiu (1149-1169), kolegiaty w Opatowie (ok. połowy XII w.),
Tumie (ok. 1140-1161), Kruszwicy (1120-1140), klasztor w Tyńcu (2.
połowy XI w.), kościół grodowy w Inowłodzu (1086).
Ważnym zabytkami polskiej
sztuki romańskiej są również Drzwi Gnieźnieńskie (ok. 1170), pokryte
płaskorzeźbami kolumny kościoła Św. Trójcy w Strzelnie (po 1175),
portal i (częściowo) polichromia w kościele NMP w Czerwińsku nad
Wisłą (XII w.).
Architektura gotyku
Gotyk dzieli się na: wczesny (1144-1200), dojrzały (1200-1400) oraz
późny (1400-1500). Za początek gotyku w historii sztuki przyjmuje
się datę 11 VI 1144, kiedy to w St. Denis nastąpiło poświęcenie
nowego chóru. W architekturze gotyku charakterystyczne są
krzyżowo-żebrowe sklepienia i ostre łuki, znacznie wzrasta wysokość
ówczesnych budowli. Przykładem są m.in.: katedra Notre Dame (1182),
katedra w Reims (1210), katedra w Canterbury (1120), katedra w
Mediolanie (XV w.), czy kościół Mariacki w Krakowie (XV w.).
1. KONSTRUKCJA GOTYCKA :
Powstała przez zespolenie :
-prostokątnego pola przekroju
-ostrołuku
-systemu przypór i łuków przyporowych
2. DETALE GOTYCKIE:
Materiały Budowlane : Rozpowszechniały się mury ceglane nie
tynkowane o licach zdobionych ornamentem, o spiekanych na ciemny
kolor cegłach
Maswerki: Wykonywane w kamieniu lub cegle , elementy
geometryczne
Okna: Wysokie, duże szpiczaste n a górze, są dzielone na
mniejsze płaszczyzny, bogate profile dzielimy na : ostrołukowe,
rozety
Sklepienia gotyckie: - krzyżowo-żebrowe, - gwiaździste, -
kryształowe sieciowe
Drzwi: Portale schodkowe, zamykane ostrołukowo, wzbogacone
subtelnymi profilami i rzeźbą ,
3. GOTYCKIE KATEDRY EUROPEJSKIE
Notre Dame - Paryż . Zbudowany od połowy XII do połowy XIII
w. Jest pięcionawowa, bazylikowa, orientowana, ma krótki transept,
wydłużone prezbiterium, otoczona podwójnym ambitem, po między
przyporami z czasem wybudowano kaplicę, elewację podzielona jest na
3 poziomy portali okien i i wież, cechuje ją równowaga elementów
pionowych i poziomych
Beauvais (Bowe) – Wysokość wnętrza 50 m , początek budowy I
poł. XIII w, wzniesiono prezbiterium którego , sklepienia runęły.
Zwiększono ilość podpór , wzniesiono transept na którym budowę
zakończono w XVI w
Katedra w Koloni . Początek budowy połowa XII w., prace
zaczęto od prezbiterium , wzniesiono transept, rozpoczęto budowę od
części nawowej
Walki religijne i polityka przerwały budowę w połowie XIX w
przystąpiono do jednoczesnego ukączenia budowy i renowacji części
istniejącej.
4. GOTYCKIE KATEDRY POLSKIE
Katedra wawelska pod wezwaniem Gerona z połowy XI w ,
orientowana , trójnawowa, bazylikowa, kryta stropem ; od zachodu
dwie wieże , w ramionach transeptu empory pod prezbiterium , krypta
sklepiona krzyżowo
Katedra św Wacława z przełomu XI i XII w , ma dwa
prezbiteria, jest trójnawowa , bazylikowa, kryta strpem , miał dwie
wieże cylindryczne i dwie kwadratowe,
Kryta pod prezbietrium zachonim oraz jedna z wież zostały
inkastelowane w mury katedry zachdniej.
Katedra Wawelska Zbudowana w XIX w. Za panowania Kazimierza
Łokietka i Kazimierza Wielkiego , jest trójnawowa, bazylkowana,
zbudowana w systemie Krakowskim , ma trójprzęsłową nawę główną ,
krótki transept i cztery przęsła w prezbiterium , otoczonego
obejściem, Na osi budowli znajduje się Kaplica Mariacka .
5. SYSTEMY KONSTRUKCJYJNE GOTYKU POLSKIEGO
Układ Halowy : Ma nawy zbliżonej wysokości , siły poziome w
filarze międzynawowym równoważą się i przenosi on tylko obciążenie
pionowe do ściany zewnętrznej na całej wysokości dostawiona jest
przypora przenosząca obciążenia ukośne
System Krakowski: W kościele bazylikowym przypora
wzmacniająca wysoką ścianę nawy głownej przebiega od wezgłowia jej
sklepienia aż do fundamentu. W dolnej części chowa się pod dachami
naw bocznych przylegając do filara międzynawowego
System gnieździński czyli z przyporami wiszącymi mają skarpy
przyścienne wzmacniające górną część ścian nawy głównej, nieoparte
na fundamencie leżą na łukach przyporowych nad sklepieniami naw
bocznych
Informacje
ogólne
Gotyk,
styl w architekturze i sztukach plastycznych panujący w Europie
w okresie dojrzałego i późnego średniowiecza. Stanowi szczytowe
osiągnięcie kultury rycerskiej, mieszczańskiej a także dworskiej.
Rozwijał się w kilku fazach od połowy XII w. i trwał do końca XV w.
Nazwa gotyk pojawiła się w pismach L. Ghibertiego a następnie G.
Vasariego jako negatywne określenie sztuki powstałej między sztuką
romańską a renesansem, mylnie uważanej za wytwór barbarzyńskich
Gotów odcinających się od tradycji antyku.
Sztuka gotycka powstała
ok. 1140 we Francji i początkowo rozwijała się w rejonie
Ile-de-France, od XIII w. objęła Europę Zachodnią (Francja, pn.
Hiszpania), Europę Środkową (Niemcy, Szwajcaria, Czechy, Węgry,
Polska), Europę południowo-północną, Włochy, na północy Anglię
i południową część Skandynawii. Dzięki wyprawom krzyżowym dotarła na
Cypr i na Bliski Wschód.
Cypr, Bella
Pais, opactwo
Cypr, Famagusta, kościół
Św. Mikołaja
Styl gotycki był przede
wszystkim stylem sakralnym opartym na systemie myśli religijnej
związanej ze scholastyką, jej zasadzie jedności i podporządkowania
w traktowaniu świata jako tworu Bożego. Toteż jedną z podstawowych
cech sztuki gotyckiej był uniwersalizm widoczny w obowiązującej
wykładni podstawowych prawd wiary. Realizował ją język artystyczny
operujący symbolem, alegorią, schematem i typem ikonograficznym.
Gotyk miał trzy fazy
rozwojowe: wczesną (francuską primaire 1150-1200, angielską Early
English 1175-1270, niemiecką Früchgotik 1230-1300, dojrzałą
francuską rayonnant 1200-1250, angielską Dekorated Style 1270-1350,
niemiecką Hochgotik 1300-1350, późną francuską flamboyant, angielską
Perpendicular Style, niemiecką Spätgotik XVI/XVI w.).
Gotyk we
Francji
W dziedzinie architektury
styl gotycki wieńczy ciągłość rozwoju konstrukcji i systemu
dekoracji architektonicznej. Dotychczasowe sklepienia romańskie
(kolebkowe i krzyżowe) miały ograniczoną żywotność (widoczną
w rozwarciu spoin i załamaniu zworników), aniżeli podobne fragmenty
sklepień o łuku prostym podwyższonym. Toteż w Ile-de-France zaczęto
konstruować ostrołukowe sklepienia z żebrami z którymi współpracuje
system podpór obejmujący filary, szkarpy, łuki. Pozwoliło to na
wprowadzenie systemu szkieletowego, zdjęcie części ciężaru ze
ściany, znaczne jej podwyższenie oraz wprowadzenie dużych okien
witrażowych.
Pierwszą budowlą gotycką
był podparyski kościół Saint Denis zbudowany ok. 1140, dalszy rozwój
wyznaczyły budowy katedr w Sens, Noyon, Paryżu, Laon, Chartres,
Amiens, Beauvais. Typowa katedra francuska reprezentuje typ
3-nawowej (wyjątkowo 5), transeptowej bazyliki z półkolistym chórem
z obejściem otoczonym wieńcem kaplic, z fasadą zachodnią 2-wieżową
mającą zwykle 3 portale, nad którymi mieści się ogromna rozeta.
Układ ścian wewnętrzny początkowo ma charakter 3-strefowy (Arkady,
Empory, okna, a następnie 4-strefowy poprzez dodanie Trioforiów).
Architektura gotyku w Europie
Na gotyckiej
architekturze Francji wzorowała się nieomal cała Europa, tworząca
jednak lokalne odrębności, np. w Anglii dominował horyzontalizm
i duża długość budowli, podwójne transepty oraz rozmaitość sklepień
i wielkie przeszklone płaszczyzny. Najwspanialsze katedry angielskie
zbudowano w Cantenbury (po 1174), Wells, Lincoln (po 1192),
Salisbury. W konserwatywnych Włoszech, architektura gotycka nie
stworzyła pełnego systemu zaledwie przejmując pewne elementy, jak
sklepienie żebrowe. Nową koncepcję przestrzeni gotyckiej
zrealizowano jednak w kościele św. Franciszka w Asyżu.
Wpływ gotyku najbardziej
był widoczny we Florencji - wnętrze S. Maria Novella 1246, S. Maria
del Fiore z 3-portalową fasadą typu francuskiego, ponadto kościół
Santa Croce. Charakter zachodnioeuropejski otrzymała katedra
mediolańska 1387 i fasada katedry w Orvieto. W Niemczech miało
miejsce duże zróżnicowanie środowisk, główną rolę przypisuje się
dominikanom, cystersom i zakonowi krzyżackiemu, zwłaszcza w zakresie
architektury obronnej.
Architektura zakonna
wykształciła typ miejskiego kościoła farnego, a w budownictwie
klasztornym redukcję planów i zwarte proporcje. Kraje Rzeszy
przejęły osiągnięcia francuskie, czego najwspanialszymi efektami są
katedry w Kolonii, Ratyzbonie, Naumburgu. Francuski system gotyckiej
budowli centralnej zrealizowano w Trewirze.
Architektura gotyku w Polsce
Osobne miejsce
w architekturze gotyckiej miał nurt ceglany dominujący w północnej
części Europy z wielobarwną dekoracją ceglaną i ażurowymi szczytami
- katedra w Lubece 1261-1263, kościół św. Mikołaja w Stralsundzie.
W Polsce początki
architektury gotyckiej wiążą się z działalnością budowlaną cystersów
(Jędrzejów, Wąchock, Koprzywnica, Sulejów) tworzące grupę małopolską
opartą na wzorach burgundzkich. Pełne zastosowanie systemu
gotyckiego nastąpiło w cysterskich kościołach na Śląsku: Lubiąż,
Trzebnica.
Na południu w XIV w.
łączono użycie cegły i kamienia dla elementów konstrukcyjnych oraz
detalu, odrębność ta została zapoczątkowana budową katedry na Wawelu
w 1320. Obok katedry w sylwecie średniowiecznego miasta zaznaczała
się wieża ratuszowa, fortyfikacje z barbakanem (Carcassonne,
Kraków), miejskie rezydencje rycerskie, sukiennice.
Rzeźba
gotycka
Rzeźba gotycka miała charakter religijny
o skomplikowanym programie ikonograficznym w układach typologicznych
ze Starego i Nowego Testamentu. Jej ewolucja przebiegała od
idealizmu poprzez realizm do dużej ekspresji. Początkowo była silnie
związana z architekturą i skoncentrowana na portalach-głowicach,
stopniowo nabierała samodzielności. Wprowadzono postać ludzką
wielkości naturalnej przy filarach oraz do rzeźby nagrobnej.
Najpopularniejsze tematy realizowane były zarówno w kamieniu, jak
i polichromowanym drewnie. Stanowiły je: Pietà, krucyfiks, Madonna
z Dzieciątkiem na ręku, Chrystus Bolesny.
Najwybitniejszymi
twórcami byli: P. Parler, C. Sluter, M. Pacher, W. Stwosz, T.
Riemensneider, N. Pisano.
Malarstwo
w gotyku
Malarstwo gotyckie
ścienne rozwijało się szczególnie we włoskiej Toskanii, gdzie
szczytowymi przykładami są freski D.B. Giotta, który stworzył na
przełomie XIII i XIV w. styl monumentalnego (monumentalizm)
dramatyzmu oraz nową ikonografię świętych a zwłaszcza św. Franciszka
z Asyżu. Malarstwo ścienne poza Włochami miało skromniejsze
zastosowanie z powodu mniejszych powierzchni ścian przeznaczonych
dotąd do dekoracji. Jego rolę przejęły wielkie barwne witraże -
szklane obrazy, które stały się jednym z głównych elementów
atmosfery estetycznej wnętrza gotyckiego. Najwybitniejszych
przykładów dostarczyła północna Francja: Chartres, Bourges, oraz
paryska St. Chapelle.
Jednocześnie rozkwitało
malarstwo miniaturowe (miniatura), które zerwało z płaską linearną
(linearyzm) stylizacją na rzecz ujęć przestrzennych. Główny ośrodek
stanowił Paryż i szkoła burgundzka z ośrodkiem w Dijon (bracia
Limburg).
Miniatury książkowe
ewoluowały w kierunku realizmu, zapowiadając rozwój realistycznego
malarstwa sztalugowego. Malarstwo tablicowe wyrażało się zwłaszcza
w kompozycjach wieloskrzydłowych. We Włoszech rozwinął się styl
narracyjny z wedutami i samodzielnym pejzażem Duccio di Buoninsegna,
S. Martini. We Francji tworzył wielki J. Fouquet, a w Czechach
Mistrz Teodoryk - twórca wizerunków świętych na zamku Karlstejnie
oraz Mistrz z Trzebonii antycypujący tzw. styl piękny.
Największe znaczenie
miało jednak malarstwo flamandzkie torujące drogę ku nowożytnemu
realizmowi, stanowiące połączenie świata biblijnego z realiami
współczesnymi o głębokich treściach religijnych i symbolicznych (M.
Broederlam, R. Campin, H. van Eyck, J. van Eyck, H. van der Goes, H.
Memling). W XV w. swą kulminację przeżyło malarstwo niemieckie
z realizmem K. Witza i H. Pleydenwurfa, liryzmem S. Lochnera,
ekspresjonizmem M. Grünewalda i wizjonerstwem wielkiej sztuki A.
Dürera.
Rzemiosło
gotyku
W dziedzinie rzemiosła
artystycznego nastąpiło znaczne zwiększenie produkcji, co było
wynikiem popularyzacji wzorników. Stąd pojawiło się zjawisko pewnej
seryjności wytwarzania a czasem spadek jakości np. we francuskich
reliefach z kości słoniowej. Produkcja podstawowa była związana
z liturgią i wyposażeniem ołtarza. Stąd duża rola złotnictwa
i emalierstwa, którego centrum stanowił Paryż, liczący w 1292 116
złotników, dużą rolę nadal odgrywały warsztaty w Limoges.
Wśród sprzętów
liturgicznych nowość stanowiły monstrancje (wprowadzenie święta
Bożego Ciała w 1246), szerzący się kult relikwii zwłaszcza Krzyża
św. spopularyzowały się relikwiarze. Jednocześnie kwitło tkactwo
i hafciarstwo w takich centrach jak: Florencja, Paryż, Londyn, w XV
w. Arras i Tournai, w końcu w. XV Bruksela.
W brązownictwie
szczególną sławą cieszyły się chrzcielnice, płyty nagrobne i inne
przedmioty wykonywane w XV w. w norymberskiej pracowni Vischerów.
POLSKA
SZTUKA GOTYCKA
Rzeźba
Początki
rzeźby gotyckiej miały - podobnie jak architektura - miejsce we
Francji, w połowie wieku XII, i wiązały się przede wszystkim ze
stworzeniem nowej koncepcji ideowo-plastycznej potrójnego portalu w
Chartres. Nowy program ideowy stał się powodem wykształcenia nowych
środków wyrazu, niezbędnych dla sztuki zmie-rzającej, choć powoli,
ku naturalizmowi. Dla tego okresu pomocnicze znaczenie miało
sięgnięcie w końcu XII wieku do sztuki antyku. Na terenie środkowej
Europy nowy styl kształtował się głównie w drugiej ćwierci XIII
wieku; pod silnym wpływem Francji formowała się sztuka tak zwanej
klasy rycerskiej, cechująca się umiejętnością odtwarzania postaci
ludzkiej w pełni jej życia psychofizycznego, obrazowania scen
dramatycznych wraz z psychicznymi związkami łączącymi ich bohaterów,
i ich reakcjami uczuciowymi; pojawiła się też znajomość
współczesnych realiów. Podstawowe znaczenie miały uprzednio opisane
przemiany w zakresie światopoglądu chrześcijańskiego. Świat
wyobrażeń religijnych ukazywany był teraz poprzez świat człowieka i
przyrody. Dla sztuki oznaczało to przyznanie przewagi obrazowi nad
symbolem, a czasem złączenie symbolu z przedstawieniem realnego
świata.
Rzeźba
gotycka charakteryzuje się nowym formowaniem tworzywa plastycznego.
Romanizm operował zwartą bryłą, skubizowaną, nie rozczłonowaną
wewnętrznie i artykułowaną powierzchownie płytkim rytem. Rzeźbiarz
gotycki, przeciwnie, operuje bryłą silnie zróżnicowaną plastycznie,
wszystkie podstawowe elementy przedstawienia kształtują formy
plastyczne - linia ma jedynie uzupełniające znaczenie.
Podstawowym
materiałem rzeźby gotyckiej w Polsce był kamień a później drewno,
zyskujące w końcu XIV wieku przewagę nad kamieniem; w pewnych
środowiskach i okresach używano także sztucznego kamienia. Zmiany
tworzywa nie wynikały tylko z jego obiektywnych wartości - decydował
o tym głównie rodzaj i przeznaczenie dzieła, organizacja produkcji.
W okresie
wcześniejszym, gdy zasadnicze znaczenie miała rzeźba
architektoniczna i nagrobkowa, gdy produkcja rzeźbiarska związana
była ze strzechami budowlano-kamieniarskimi i służyła głównie
wznoszeniu dzieła architektonicznego - dominował kamień. W dobie
późnego gotyku, gdy twórczość rzeźbiarska związana była silniej z
miastami, rozwijała się w obrębie cechów, a głównym jej przedmiotem
stały się ołtarze - zaczęło dominować drewno jako materiał łatwiej
dostępny, umożliwiający szybką pracę i lepiej nadający się do
wytworzenia ołtarzy szafiastych. Brąz spotykamy głównie - choć nie
wyłącznie - w rzeźbach importowanych.
W dobie
gotyku rzeźba drewniana, także kamienna, z reguły pokryta była
polichromią. W praktyce zatem każde dzieło rzeźbiarskie było
równocześnie dziełem malarskim. Wyjątek stanowiły rzeźby wykonane w
brązie.
Rzeźba była związana zawsze z architekturą. Chronologicznie na czoło
wysuwała się tak zwana rzeźba architektoniczna, stanowiąca
nieodłączną część architektury. Były to detale konstrukcyjne -
kapitele, wsporniki i zworniki sklepienne, oraz dekoracja
rzeźbiarska, jak na przykład rzeźby tympanonów portalowych, fryzy
figuralne, ornamentalne itp. Początkowo ściśle związana z detalem
architektonicznym, na którym występowała, z czasem usamodzielniła
się; detal architektoniczny stał się niejako pretekstem dla
występowania rzeźby, komponowanej swobodnie, według praw kompozycji
rzeźbiarskich, a nawet architektonicznych.
Drugim
rodzajem rzeźby były dzieła stanowiące wystrój wnętrz kościelnych:
ołtarze, sakramentaria, chrzcielnice - dzieła funkcjonalnie związane
z kultem, konieczne w każdej świątyni, stanowiące jednak - w
stosunku do rzeźby architek-tonicznej - bardziej samodzielne
wypowiedzi artystyczne. Do wystroju kościołów należały także
pojedyncze przedstawienia kultowe lub całe cykle, umieszczane na
przykład na filarach.
Osobną pozycję stanowiły pomniki nagrobne, częste w Polsce zwłaszcza
od XIV wieku. Miały one znaczenie nie tylko religijne, ale także
świeckie, a nawet polityczne. Do wznoszenia licznych pomników
nagrobkowych przyczynił się walnie rozwój liturgii za zmarłych.
Znaczenie rzeźby było ogromne. Pełny
model wyposażenia rzeźbiarskiego oznaczał jej występowanie w
portalach, filarach i sklepieniu, także w obramieniach okien. Gdy do
tego jeszcze dodamy liczne ołtarze, nagrobki, epitafia, monumentalne
niekiedy sakramentaria i chrzcielnice - możemy sobie w pełni
uprzytomnić pierwotną rolę rzeźby.
Rzeźba
występowała oczywiście także w architekturze świeckiej, we wnętrzach
i na elewacjach zamków i ratuszy, także w kamienicach
mieszczańskich. Tego rodzaju dzieł było jednak mniej, a zachowały
się zupełnie nieliczne. Rzeźba pełniła w nich nie tylko religijne
funkcje, treść przedstawień miała często charakter laicki. Należy
jednak pamiętać, że religia stanowiła w średniowieczu uniwersalny
system światopoglądowy, obejmujący także wszelkie sprawy doczesne;
podział na sferę religijną i świecką nie istniał w tym sensie, jaki
utrwalił się od czasów nowożytnych.
Zasadniczym
zadaniem ideowym rzeźby gotyckiej był udział w głoszeniu prawd wiary
i pomoc w praktyce życia religijnego. Przemiany w tej warstwie
ideowej rzutowały na kształt dzieł rzeźbiarskich - również zresztą
malarskich. Okres gotyku w Polsce odznaczał się silnym rozwojem
mistycyzmu i prywatnej dewocji, powstawały zatem dzieła służące tym
celom, wyrażające bardziej osobisty, uczuciowy stosunek człowieka do
Boga. Był to równocześnie okres rozkwitu kultu Marii - stąd
niebywała ilość i rożnorodność dzieł o tematyce maryjnej, oraz
narastającego kultu świętych.
Istniała także sztuka świecka, w szczególności związana z polityką
królów czy książąt, z rozwijającym się samorządem miast. Treści
świeckie przenikały do dzieł w zasadzie religijnych, czego
najlepszym przykładem są idee polityczne czytelne w nagrobkach
władców czy programy heraldyczne znajdujące swe odbicie w zwornikach
sklepiennych kościołów. W rzadko występujących dziełach, w pełni
świeckich, rozwijana była tematyka rodzajowa i obyczajowa, również i
ona przenikała do przedstawień ściśle religijnych: sceny z życia św.
Jerzego czy św. Marcina, mogłyby stanowić ilustrację eposów
rycerskich, a obrazy Świętej Rodziny, zwłaszcza w wieku XV, stawały
się równocześnie wizerunkiem wielu rodzin mieszczańskich.
Pierwsze
dzieła gotyckiej rzeźby w Polsce nie wyrastały z tradycji miejscowej
- w epoce późnego romanizmu jedynie w środowisku cysterskim notujemy
bardziej ożywioną działalność w zakresie rzeźby architektonicznej.
Powstające w drugiej i trzeciej ćwierci wieku XIII nieliczne dzieła
rzeźbiarskie zawdzięczały swe powstanie odosobnionym inicjatywom,
nie świadczą o istnieniu środowisk artystycznych. Te ukształtowały
się dopiero w wieku XIV. [..
Wit
Stwosz w Krakowie
[...] Pojawienie się w Krakowie Wita Stosza nadało temu miastu
znaczenie centrum rzeźbiarskiego dla całej Polski. Przedkrakowski
okres Stosza jest nam zupełnie nieznany - pewne jest jednak, że
przybył jako rzeźbiarz wykształcony w środowisku południowych
Niemiec i Austrii. Znana mu była twórczość wędrującego poprzez całą
Europę niderlandczyka, Mikołaja z Lejdy, malarstwo Rogera van der
Weyden, sztychy Martina Schongauera. Ołtarz Mariacki (1477-1489),
monumentalny pentaptyk, jest wynikiem tej właśnie wiedzy, ale przede
wszystkim oryginalnym utworem genialnego artysty - rzeźbiarza i
malarza, a zarazem zdolnego organizatora, działającego na zlecenie
świadomego ideowo środowiska mieszczańskich fundatorów. Otwarta
szafa ukazuje cykl Radości Maryi - od Zwiastowania do Zesłania Ducha
na skrzydłach, z wielką sceną Zaśnięcia pośrodku, z Wniebowzięciem i
Koronacją w asyście św. Wojciecha i św. Stanisława powyżej. Przy
zamknięciu skrzydeł ukazuje się dwanaście scen Boleści Marii - od
Zwiastowania Joachimowi o poczęciu Marii, poprzez jej życie, życie
Chrystusa, do Spotkania Jezusa i Magdaleny po Zmartwychwstanie.
Ołtarz stanowi podsumowanie ówczesnej teologii maryjnej, ale
równocześnie jest wyrazem światopoglądu współczesnego mieszczaństwa.
Monumentalność całości, sceniczna teatralność głównego
przedstawienia, realizm szczegółów anatomii i rekwizytów, dramatyzm
akcji, wiedza botaniczna i medyczna, łączą się z dynamiką stylu
ujęcia postaci i z dekoracyjnością rzeźbiarską i malarską, z
wirtuozerią snycerską. Poprzez wszystko przebijał współczesny świat
wyobrażeń mieszczańskich, które decydowały o wypełnieniu wnętrz
współczesnymi sprzętami, o wprowadzeniu do dyskusji uczonych w
Piśmie znanych osobistości krakowskich, na przykład Kallimacha, o
piętnowaniu oprawców znamionami chorób wenerycznych, o tworzeniu
obrazów zgodnych swym zewnętrznym wyglądem i warstwą duchową ze
stanem rzeczy późnego wieku XV.
Około roku
1491 tworzy Stosz kamienny Krucyfiks dla kościoła
Mariackiego, w którym zaprezentował znacznie dojrzalsze studium
anatomii, a przede wszystkim obraz głębokiego cierpienia umęczonego
człowieka. Około roku 1492 powstał pomnik nagrobny Kazimierza
Jagiellończyka - kolejny z cyklu pomników wawelskich z nader bogatym
programem. Rozpięty nad tumbą baldachim, który wieńczył niegdyś
figurki świętych, ze scenami z Dzieła Stworzenia i Odkupienia na
kapitelach, symbolizował niebo, pod którym spoczywa postać króla,
ujęta w całość niezwykle dramatycznie, z twarzą niemal portretową,
przenikniętą cierpieniem zmagającego się ze śmiercią człowieka. Na
bokach tumby, obok herbów Królestwa siedzą opłakujący króla
przedstawiciele czterech stanów społecznych, dając wyraz
powszechnego żalu po zmarłym monarsze, prowadzącym za życia politykę
równowagi społecznej, propagowanej w słynnych Radach
królewskiego sekretarza, Filipa Kallimacha.
Kolejno
powstawały następne dzieła Stosza: nagrobek dla biskupa Zbigniewa
Oleśnickiego, w Gnieźnie, dla biskupa Piotra z Bnina, we Włocławku,
grupa Św. Anny Samotrzeciej, wreszcie szczególnie
interesujące epitafium Kallimacha, odlane w pracowni Vischerów, w
którym w miejsce sceny religijnej pojawia się przedstawienie
uczonego sekretarza w jego pracowni.
O
artystycznym talencie Stosza świadczy nie tylko manualna biegłość,
osiągająca zresztą w jego dziełach poziom wirtuozowski. Nie tylko
siła wizji plastycznej, która umożliwiła mu stworzenie niezwykłego
theatrum w ołtarzu Mariackim, a równocześ-nie wyraziła się w
swobodnie komponowanych, pełnych ekspresyjnego ruchu i głębi
duchowego wyrazu małych figurkach proroków, umieszczonych na
marginesie, w otoku sceny głównej. Przede wszystkim może realizm
jego sztuki, rozumiany jako dostosowanie jej do potrzeb czasu, do
mentalności środowiska, dla którego była tworzona. Dzięki temu
właśnie ołtarz Mariacki jest równocześnie hymnem maryjnym i eposem
mieszczańskim, postać Kazimierza Jagiellończyka tchnie majestatem
władzy królewskiej, ale i przeraża właściwym losowi każdego
człowieka dylematem życia i śmierci, a epitafium Kallimacha jest
właściwie bezprecedensowym po tej stronie Alp obrazem z codziennego
życia uczonego, polityka, humanisty. [...]
 Malarstwo
i grafika
Malarstwo w
dobie gotyku rozwijało się na terenie Polski równolegle do
architektury i rzeźby; mniejsza liczba zabytków z XIII i początków
XIV wieku spowodowana jest zapewne późniejszymi zniszczeniami,
zwłaszcza malarstwa ściennego. Także nasza znajomość istniejących
zasobów malarstwa książkowego jest jeszcze bardzo mała.
Malarstwo gotyckie dzieli się na kilka rodzajów, różniących się
techniką, przeznaczeniem i funkcją. Malarstwo książkowe występuje
przez cały okres gotyku. Księgi liturgiczne były jednak często
importowane, a równocześnie dostępne głównie duchowieństwu.
Natomiast iluminacje stanowiły często ważny łącznik między odległymi
nawet środowiskami artystycznymi i były wzorem dla innych rodzajów
malarstwa, a także rzeźby. Iluminacje powstawały początkowo głównie
w skryptoriach klasztornych. Jednak w wieku XIV coraz częściej
stwierdzamy wykonywanie kodeksów na zamówienie feudałów świeckich,
przez pisarzy i malarzy pozostających na ich usługach i zapewne
pracujących na dworach. Były to zwykle żywoty świętych,
modlitewniki, ale także księgi liturgiczne. Iluminacje wykonywane
były, jak całe księgi, na pergaminie lub papierze techniką wodną,
przy użyciu farb kryjących lub rysowane piórkiem, i często lawowane.
Składały się na nie przedstawienia figuralne, ilustrujące tekst,
wykonywane często przy użyciu płatkowego złota, nie pozbawione
znaczeń symbolicznych, umieszczane w tekście, na przykład ozdoby
inicjałów, lub na marginesie karty.
Malarstwo
ścienne związane było ściśle z architekturą. Miało różny charakter:
czysto dekoracyjny, jak polichromia w węższym znaczeniu, czyli
nadanie barwy elementom architektonicznym lub też pokrycie ich
motywami ornamentalnymi. Znany był na przykład zwyczaj malowania
wątku ceglanego na murze pokrytym cienką warstwą tynku. Znaczenie
polichromii, wyjątkowo tylko zachowanej, było ogromne - decydowała
ona o ostatecznym wyrazie wnętrza. Odrębny rodzaj stanowiło
figuralne malarstwo ścienne. Były to zwykle większe cykle, malowane
zwłaszcza na ścianach prezbiterium, także naw czy w krużgankach
klasztornych. W wieku XIV i XV pojawiły się pojedyncze sceny,
umieszczane także na filarach. Były to często obrazy wotywne lub
epitafijne, powstające na prywatne zamówienie. Malowidła ścienne
wykonywane były na specjalnie przygotowanym tynku - mokrym (al
fresco) lub też suchym (al secco), także temperą.
Malowanie na świeżym tynku zapewniało większą trwałość malowidłu,
gdyż pigment wnikał w podłoże, w Polsce jednak najczęściej stosowano
technikę "na sucho".
Malarstwo witrażowe
stanowiło niezwykle ważny składnik wystroju gotyckiej architektury.
Wiązało się to z wielkością otworów okiennych i pozwalało na
świadome operowanie wprowadzonym do wnętrza kolorowym światłem. Była
to zasadnicza funkcja artystyczna witraży, bez względu na to, czy
miały one charakter czysto ornamentalny, czy figuralny. Technika
witrażowa (polegająca na przycinaniu, odpowiednich do rysunku
ornamentu czy przedmiotu przedstawienia, kawałków barwnego szkła,
oprawianego następnie w ołów) w znacznym stopniu warunkowała
artystyczną formę dzieła, choć pewną rolę odgrywał tu rysunek
uzupełniający. Syntetyczność i sumaryczność form malarstwa
witrażowego była zmienna, zwłaszcza we wcześniejszym okresie. W
witrażach, umieszczanych zwykle daleko od oka widza, istotne
znaczenie miała wielkość przedstawień, decydująca o ich czytelności.
Często jednak witraże złożone były z motywów małych rozmiarów, z
drobnych scenek figuralnych uwikłanych w bogatym ornamencie - ich
czytelność w normalnych warunkach ekspozycyjnych była minimalna.
Malarstwo deskowe, zwane też tablicowym lub sztalugowym, było
właściwie jedynym samodzielnym rodzajem malarstwa, choć praktycznie
najczęściej wchodziło w skład większej całości, jaką stanowił
ołtarz, przeznaczony do określonego wnętrza. Właściwie samodzielne
były dopiero epitafia, pojawiające się u nas w samym końcu XIV
wieku. Malarstwo deskowe było z reguły malarstwem figuralnym,
zarówno gdy przedstawiało - wyjątkowo - pojedyncze postacie, zespoły
postaci, sceny czy całe cykle. Nazwa jego pochodzi od podłoża, na
którym, na warstwie gruntu, umieszczano właściwe malowidło. Podłożem
tym była deska, u nas zwykle lipowa. Malowano techniką temperową.
Warstwa pigmentu była nieprzepuszczająca. Malowidło uzupełniały
laserunki, nakładane cienką i częściowo przepuszczającą warstwą, a
całość pokrywano dla zabezpieczenia werniksem.
Z malarstwem
łączył się rysunek i grafika. Rysunek nie uzyskał w dobie gotyku
znaczenia samodzielnej gałęzi sztuki - z wyjątkiem iluminacji. Pełni
natomiast istotne funkcje jako technika utrwalania projektów
malarskich, rzeźbiarskich i architek-tonicznych. Grafika, której
podstawową cechą była możliwość powielania odbitek, pełniła różne
funkcje. Najwcześniej rozwinął się drzeworyt jako technika
ilustracyjna. Bardziej precyzyjne miedzioryty służyły początkowo
głównie do powielania wzorów na potrzeby malarstwa czy rzeźby.
Całkowicie samodzielne cykle graficzne powstały dopiero w późnym
wieku XV, jednak nie w Polsce. Docierały tu natomiast i
wykorzystywane były przez miejscowych artystów. Znaczenie grafiki
niderlandzkiej i niemieckiej dla kształtowania się końcowej fazy
malarstwa gotyckiego w Polsce było ogromne.
Malarstwo
gotyckie powstawało przede wszystkim na zamówienia kościelne, bez
względu na to, kto był bezpośrednim fundatorem. Stąd jego tematyka
była początkowo niemal wyłącznie religijna. Malarstwo o tematyce
świeckiej, dworskiej czy rycerskiej było wyjątkowym zjawiskiem, choć
i u nas znano je od początku wieku XIV. Samodzielne malarstwo
portretowe nie istniało. Pojawiały się natomiast przedstawienia
fundatorów na obrazach ołtarzowych, w obrębie malowideł ściennych, a
także - w większym stopniu mając charakter portretowy - na
epitafiach. [...]
Zdjęcie
z krzyża z Chomranic
Szczególne
miejsce zajmuje Zdjęcie z krzyża z Chomranic (ok. 1440).
Wyraźne są tam reminiscencje malarstwa sieneńskiego, z właściwymi mu
typami postaci i delikatnym światłocieniem, uderza ono jednak przede
wszystkim wyraźnym linearyzmem, a równocześnie znakomitym kolorytem,
umiejętnością odtwarzania - mimo całej konwencjonalności - stanów
duchowych, o znamiennej, statycznej ekspresji, opartej na spokojnym,
pełnym znaczenia geście czy postawie postaci, tak
charakterys-tycznych dla malarstwa włoskiego. W dziele tym nie widać
najmniejszej chęci przetłumaczenia biblijnej historii na obraz
współczesnego życia - zarówno dworskiego, jak i mieszczańskiego.
Obraz z
Chomranic wywarł silny wpływ na wiele dzieł małopolskich, jak na
przykład Opłakiwanie z Żywca czy Czarnego Potoku.
RZEŹBA GOTYCKA
Pozwólcie, że Wam przedstawimy pana Ekkehardta, fundatora katedry w
Naumburgu (Niemcy) i jego żonę Utę. Są to postacie bardzo "sędziwe",
ale kiedy patrzą ku nam w zamyśleniu spod ściany wnętrza "swojej "
katedry, zdaje się jakby przepadło gdzieś owe siedemset
kilkadziesiąt lat, odkąd gotycki rzeźbiarz wykuł je w kamieniu. Są
to wyrzeźbione portrety rzeczywiście istniejacych świeckich ludzi,
wykonane realistycznie, to znaczy zgodnie z prawdziwym wyglądem
modeli.
Tak przedstawionych postaci świeckich w rzeźbie gotyku jest znacznie
więcej. Stoją one swobodniej niż figury romańskie, po prostu jak
ludzie, którzy na chwilę przystanęli, by zaraz ruszyć dalej. A tam
gdzie występują tłumnie, np. w rzeźbionych opowieściach
umieszczonych w tympanonach portali, przyjmują rozmaite pozy,
zgodnie z naturalnymi układami ciała żywego człowieka. Do sztuki
kościelnej powoli zaczęło przenikać życie codzienne.
Prócz rzeźb kamiennych poczyna rozwijać się bujnie rzeźba drewniana,
malowana wielobarwnie (polichromowana) Są to pojedyncze figury, a
także wielkie ołtarze wypełnione tłumami postaci.
Powstają niezmiernie piękne drewniane rzeźby nazywane "Pięknymi
Madonnami". Jest to stojąca postać Matki Boskiej z Dzieciątkiem na
ręku. Zamyślona twarz Madonny o wysokim, jasnym czole tchnie
łagodnością i słodyczą. Głowę jej wieńczy korona, z ramion spływa
miękkimi fałdami długi płaszcz. Charakterystyczny układ jej korpusu
przypomina trochę kształt litery "S". Układ taki nazywamy
kontrapostem gotyckim. W kontrapoście gotyckim chodzi o wywołanie
wrażenia równowagi: ciężar dzieciątka na ramieniu Madonny
zrównoważony jest lekkim odchyleniem górnej części jej korpusu w
przeciwną stronę.
Mówiąc o gotyckiej rzeźbie drewnianej nie możemy pominąć ołtarzy,
Należą one do największych, najbardziej skomplikowanych dzieł
rzeźbiarskich gotyku. Ołtarz taki ma zwykle kształt jak gdyby
płytkiej szafy, na którą składa się duża, lekko zagłębiona część
centralna oraz para lub dwie pary skrzydeł, zwykle zamykanych po
zakończeniu nabożeństwa. Przy jednej parze skrzydeł całość składa
się więc z trzech części tzw.tryptyk,przy dwóch parach - z
pięciu tzw. pentaptyk,który należy do ołtarzy
wieloskrzydłowych, tzw. poliptyków. W części środkowej mieści
się zwykle kompozycja rzeźbiarska, a na skrzydłach - rzeźby lub
malowidła. Po zamknięciu szafy ołtarza - ujawniają się nowe
kompozycje malarskie lub rzeźbiarskie umieszczone na odwrotnej
stronie skrzydeł. W rzeźbach i malowidłach ołtarza przedstawiano
sceny z Nowego Testamentu oraz z żywotów świętnych i męczenników.
Najwspanialszym ołtarzem gotyckim w Polsce, a także jednym z
najpiększych w Europie - jest ołtarz Wita Stwosza ( 1447-1533) w
kościele Mariackim w Krakowie.
MALARSTWO
GOTYCKIE
Prócz obrazów nierozerwalnie
związanych z ołtarzem, w okresie gotyku po raz pierwszy w dziejach
rozpowszechnił się obraz niezależny, umieszczany na ścianach
kościoła. Obraz taki malowano nie na płótnie, jak to czyni się
dzisiaj, lecz na desce (tzw. obraz tablicowy) farbami temperowymi,
których barwniki rozprowadzane były na ogół białkiem kurzego jaja.
Tematami obrazów gotyckich były nadal przede wszystkim sceny z
Nowego Testamentu: życie Chrystusa, Marii, a także sceny z
życia świętych i męczenników za wiarę. Zaczęły się jednak pojawiać
także obrazy o tematyce całkiem świeckiej.
Malarstwo różnych krajów, np. Niemiec, Francji, Czech, Polski,
a także obrazy z różnych warsztatów malarskich działających w tych
krajach wykazują znaczne odmiany. Na tych różnicach polega właśnie
bogactwo, różnorodność sztuki. Ale były naturalnie i podobieństwa
pozwalające zaliczyć wszystkie te dzieła do wspólnego stylu
gotyckiego.
Pierwszą cechą odróżniającą malarstwo gotyckie od romańskiego
jest usiłowanie pokazania człowieka takim, jaki jest naprawdę.
Wiemy, że postać człowieka jest trójwymiarowa, zajmuje nieco miejsca
w przestrzeni. Malarze czasów romańskich nie posiedli jeszcze wprawy
w ukazywaniu tej przestrzenności. Dzięki opanowaniu przez malarzy
gotyku podstaw techniki światłocienia, postaci na ich obrazach
zyskują trójwymiarowość, sprawiając wrażenie jakby występowały z
tła.
Cóż jeszcze wiemy o człowieku? To na przykład, że ludzie
różnią się między sobą figurą, proporcjami ciała, rysami twarzy.
Różnice te przez malarzy epoki romańskiej na ogół były pomijane.
Malarze gotyku nie tylko je uwzględniają, lecz - co więcej - w
wyrazie twarzy, w odpowiedniej gestykulacji starają się ukazywać
prawdziwe przeżycia człowieka: radość, rozpacz, strach, gniew.
I wreszcie: człowiek rzeczywisty zawsze "gdzieś się znajduje",
w jakimś wnętrzu lub pośród przyrody, zawsze "coś go otacza".
Malarze romańscy ukazując swoje boskie istoty widzieli je "królujące
w niebie". Umieszczali więc Boga i świętych na pustym, niekiedy
złotym, czasem w inny sposób ozdobionym tle, często w otoczeniu
aniołów. Tylko w scenach opisywanych w Starym i Nowym Testamencie
jako dziejące się na ziemi pokazywali czasem jakieś drzewko, górkę,
budynek, sprzęt...
W obrazach gotyckich, w miarę budzącego się zainteresowania malarzy
światem, który ich otacza, złote tło wypierane jest stopniowo przez
pejzaż o rodzimej roślinności lub wnętrze wyposażone w sprzęty i
przedmioty bynajmniej nie wymyślone, lecz takie jakich wówczas
naprawdę używano tutaj więc, podobnie jak w gotyckiej rzeźbie,
wkracza życie codzienne, a postacie z kart Nowego Testamentu,
pokazywane w zwykłym, często swojskim otoczeniu, nabierają cech
ludzkich, często swojskim otoczeniu, nabierają cech ludzkich, zdają
się mniej oddalone i niedosiężne.
GOTYK (STYL GOTYCKI) – styl w architekturze, malarstwie i
rzeźbie średniowiecza. Sztuka gotycka powstała ok. 1140 we Francji
i początkowo rozwijała się w rejonie Ile-de-France, od XIII w.
objęła Europę Zachodnią (Francja, pn. Hiszpania), Europę Środkową
(Niemcy, Szwajcaria, Czechy, Węgry, Polska), Europę
południowo-północną, Włochy, na północy Anglię i południową część
Skandynawii. Dzięki wyprawom krzyżowym dotarła na Cypr i na Bliski
Wschód. Pierwsze elementy gotyku pojawiły się w budownictwie
sakralnym, gdy rozwój wiedzy i umiejętności architektów doprowadził
do opracowania takich konstrukcji, w których ściany przestały być
podstawowym elementem nośnym budowli. Główny ciężar sklepienia
został rozłożony na żebra, przypory przyścienne i filary. Dzięki
temu stało się możliwe wznoszenie budynków coraz wyższych, o
znacznie cieńszych niż do tej pory ścianach, z wielkimi oknami.
ARCHITEKTURA GOTYCKA
Architektura gotycka jest
ostatnim stylem budownictwa w średniowieczu, jej rozwój przypada na
okres dojrzałego, późnego średniowiecza.
Styl ten ukształtował się we Francji w poł. XII w., a już pod koniec
stulecia pojawił się w budownictwie angielskim.
Architektura ta odegrała dużą rolę w rozwoju budownictwa. Gotyk
stosuje w swoich rozwiązaniach inne metody od wzorów klasycznych,
lecz wkrótce osiąga najwyższy poziom techniki konstrukcyjnej.
śmiałe, lekkie i strzeliste konstrukcje o wnętrzach przestrzennych
zastąpiły dotychczasowe ciężkie i masywne budowle.
Stosowanie zróżnicowanych układów przestrzenno-bazylikowych i
halowych, dało różne możliwości w kształtowaniu wnętrz.
Zasadnicze cechy gotyku :
-
zdecydowane wyodrębnienie
elementów konstrukcyjnych
-
lekkość sklepienia i jego
konstrukcja
-
zapewnienie stateczności
-
możliwość dobrego oświetlenia
-
znaczne uproszczenie rzutu.
Materiałem budowlanym, z
którego wykonywano ściany, zależnie od warunków miejscowych, była
cegła palona i kamień ciosowy. Na północy Europy budowano przeważnie
z cegły, na południu z kamienia. Bogate detale architektoniczne w
okresie gotyku wycinano z kamienia. Powszechnie już stosowany łuk
prosty pozwalał na łatwe przekazywanie sił ze sklepień na podpory.
Gotyk. Architektura.
Gotyk pojawił się w P. w pocz. XIII w. Okresem największego rozkwitu
byty czasy Kazimierza W. i Kazimierza Jagiellończyka, które należą
do najświetniejszych w sztuce polskiej. Sztukę popierał król,
duchowieństwo (J. Długosz, Jakub z Sienna i in.), szlachta i
patrycjat miejski. W ciągu XIV w. obok sztuki dworskiej
ukształtowała się sztuka mieszczańska, której rozkwit był związany z
rozwojem miast. Najżywszy ruch artystyczny ogarnął Małopolskę z
Krakowem i Śląsk. W poszczególnych regionach P. gotyk przybierał
lokalne formy, co się zaznaczyło np. w stosowaniu różnych
materiałów; na Śląsku i w Małopolsce budowano z cegły (stosując
kamień w częściach konstrukcyjnych i dekoracyjnych), a czasem z
kamienia (Strzegom); na Mazowszu, Pomorzu i w Wielkopolsce używano
prawie wyłącznie cegły. Formy gotyckie rozpowszechniały od ok. poł.
XIII w. zakony żebrzące, związane z miastami. Wznoszone przez nie
ceglane kościoły miały plany krzyżowo-centralne (franciszkański w
Krakowie), częściej zaś wydłużone dzięki jednonawowym korpusom i
prostokątnym prezbiteriom (Nowy Korczyn, Zawichost, pierwotny
kościół Dominikanów w Krakowie). Duże znaczenie dla rozwoju
architektury pol. miał Śląsk. W XIII (od 1244) i XIV w. wzniesiono
nową katedrę wrocławską, o trójnawowym korpusie bazylikowym z
2-wieżową fasadą i prostokątnym prezbiterium z ambitem.
Rozpowszechniły się także kościoły halowe, których najstarszym
przykładem jest dwunawowy kościół w Ziębicach z XIII w. Trójnawowe
kościoły halowe wznoszono w ciągu XIII w. w Małopolsce i
Wielkopolsce, ale przeważały bazyliki oraz prowincjonalne budowle
jednonawowe.
W ciągu XIV w. skrystalizował się krakowski system konstrukcyjny
zwany filarowo- skarpowym ( przyporowy system), występujący gł. w
kościołach Krakowa: Mariackim, Bożego Ciała, św. Katarzyny i w
katedrze wawelskiej. Do katedry wawelskiej, rozpoczętej 1322 i
wzorowanej na wrocławskiej, dobudowano od wsch. strony kaplicę
Mariacką ze sklepieniem trójdzielnym. Sklepienie takie wcześniej
przyjęło się na Śląsku (Wrocław), a w Małopolsce stosowano je także
w kościołach dwunawowych (Chybice, Kurzelów, Wiślica). Kościoły typu
krakowskiego, zazwyczaj wieżowe, miały trójnawowy korpus bazylikowy
i wydłużone, trójbocznie zamknięte prezbiterium. Obok takich
kościołów powstawały kościoły halowe (Olkusz, Sandomierz, katedra
lwowska), wieżowe lub bezwieżowe. Wznoszono też budowle sakralne i
świeckie ze sklepieniem wspartym na centralnym filarze (zamek na
Wawelu, krakowski kościół Św. Krzyża, kaplica zamkowa w Lublinie).
Okazałe bazyliki śląski (św. Marii Magdaleny, św. Elżbiety i Bożego
Ciała we Wrocławiu, kościoły w Strzegomiu, Głogowie, Kłodzku,
Jeleniej Górze, Legnicy) oraz kościoły halowe (we Wrocławiu: NMP na
Piasku, św. Doroty, Św. Krzyża, kościół w Świdnicy) miały wnętrza
prostsze od krakowskich. Budowano też kościoły z nie wyodrębnionym
prezbiterium (NMP na Piasku) i jeszcze bardziej jednolite wnętrza
halowe z obejściem (Nysa). W budownictwie Wielkopolski, łączącym
wpływy południowej i północnej P., występowały budowle bazylikowe i
halowe, z dekoracją ceramiczną. Katedra gnieźnieńska (po 1342)
otrzymała wielobocznie zamknięty chór z obejściem, gł. zaś cechą
katedry poznańskiej stało się otoczenie kaplicami naw i chóru (z
ambitem) oraz ażurowe triforia. Wiek XIV był okresem rozkwitu
architektury na Pomorzu Zach., gdzie powstały kościoły o masywnych,
gładkich fasadach jedno- lub dwuwieżowych i bogatej dekoracji
ceramicznej (Kołobrzeg, Kamień Pomorski, Szczecin, Stargard,
Słupsk). Na wsch. Pomorzu oraz na Warmii budowano ceglane kościoły
gł. halowe (Toruń, Gdańsk, Frombork), a także bazyliki (NMP w
Stargardzie, św. Jakuba w Toruniu, Cystersów w Pelplinie), zbliżone
często do układu halowego i zdobione gotyckimi attykami (Orneta).
Charakterystycznym ukształtowaniem ,,oznaczają się niektóre kościoły
Torunia i Gdańska, o masywnej jednowieżowej bryle, wzmacniane
skarpami wewn., dzięki czemu mury zewn. stanowią gładkie, jednolite
płaszczyzny, wnętrza zaś zyskują jakby szeregi kaplic. Największym
kościołem Pomorza, rozbudowanym już w XV w., jest kościół NMP w
Gdańsku, Zwartą grupę tworzą liczne kościoły Warmii - trójnawowe
hale bez wydzielonego prezbiterium, z wieżą od ruch. i szczytem
wsch. (Olsztyn, Dobre Miast,Barczewo, Lidzbark).
W XV w. rozwijała się gł. architektura ceglana. Przed połową wieku
powstał niewielki halowi kościół NMP w Poznaniu; kościoły halowe
budowano w całej Wielkopolsce(Świebodzin, Bydgoszcz, Łekno. Gostyń
itd.) i w północnej P.; powstawały one jeszcze w XVI w. (Biecz). Z
nielicznych jednofilarowych budowli centralnych wyróżnia się kościół
w Gosławicach. W Małopolsce (Raciborowiec, Szczepanów) powstała
grupa niewielkich, gł. ceglanych kościołów ze schodkowatymi
portalami kamiennymi; podobne portale zachowały się także w
budowlach świeckich oraz stały się zjawiskiem w Małopolsce
powszechnym. W późnym okresie gotyku rozwinęła się architektura
Mazowsza; wznoszono tu ceglane, zwykle wieżowe bazyliki i kościoły
halowe z trójbocznie zamkniętym prezbiterium, kryte sklepieniami
sieciowymi lub kryształowymi, o charakterystycznych szczytach z
wnękami i sterczynami, zdobione fryzami (NMP na Nowym Mieście w
Warszawie, Nieszawa, Ciechanów, Będków, Przasnysz, Ostrołęka, Wizna,
Kleczków). Przy końcu XV i w XVI w. pojawiły się kościoły obronne (Brochów)
i cerkwie (Synkowicze, Supraśl, Małomożejkowo). Bardzo późno, bo .v
ciągu XVI w., rozwinęła się ceglana architektura
wileńska(ośmioboczne wieżyczki, filary z wałeczkami, Kryształowe
sklepienia), której wykwitem jest mały kościół św. Anny, z fasadą o
bujnych formach gotyku płomienistego
W okresie gotyku nastąpił rozwój architektury świeckiej. Miasta
zakładano na regularnym planie szachownicowym, z rynkiem pośrodku
(miasto). Otaczano murami, których obronność potęgowały liczne
baszty wieże z bramami (Kraków, Paczków). W XIV w. ukształtował się
typ kamieniczki mieszczańskiej o wąskiej fasadzie (Toruń, Gdańsk). Z
publicznych budowli miejskich wyróżniają się krakowskie Sukiennice z
XIV w. (przebudowane w XVI w.) i ratusze: w Krakowie (zachowana
tylko wieża z XIV-XV w.), we Wrocławiu (rozbudowany 1470-1505), w
Toruniu i Gdańsku. Również ok. 1500 zespolono gmachy Akademii
Krakowskiej (Collegium Maius) i założono dziedziniec arkadowy.
Wcześniej powstały czworoboczne zamki (dwory, obronne) w Oporowie (1
poł. XV w.) i Dębnie (147080), regularnym ukształtowaniem
zapowiadające renesans. W 2 poł XIII i gł. w XIV w. budowano liczne
zamki obronne z kamienia lub cegły i kamienia polnego, wyżynne i
nizinne. Najwięcej ich przetrwało na Śląsku (Bolków, Chojnik,
Zagórze). Zachowały się ruiny zamków w Czersku i Ciechanowie (XV
w.). W ziemi chełmińskiej, na Pomorzu i Mazurach powstało wiele
zamków zakonu krzyżackiego (Malbork). Do architektury krzyżackiej
nawiązywały zamki biskupie w Kwidzyniu i Lidzbarku.
Charakterystyczną grupę stanowi łańcuch wyżynnych zamków z czasów
Kazimierza W. (Smoleń, Będzin, Chęciny, Olsztyn, Bobolice, Odrzykońj.
Na ziemiach wsch. do najokazalszych należały zamki: w Mirze,
Trokach, Kamieńcu Podolskim, Chocimiu.
Z budownictwa drewnianego przetrwały kościoły z końca XV i pocz. XVI
w., budowane na tradycyjnym planie dwuczłonowym, kryte wysokim
dwuspadowym dachem: zachowały się na Śląsku (Łącza, Księży Las,
Pniów, Syrynia), Podhalu (Dębno, Harklowa, Grywałd, pod Wieluniem (Grębień,
Łaszew) i w Rzeszowskiem (Haczów). Wyraźna gotycyzacja budownictwa
drewnianego nastąpiła w XVI w.; wieże i dzwonnice, zazwyczaj z
nadwieszonymi pięterkami, otrzymywały stożkowe i iglicowe hełmy,
czasem otoczone niższymi wieżyczkami (kościół z Komorowic-obecnie w
Woli Justowskiej).
|